I wojna swiatowa

I wojna swiatowa (1914–1918) byla najwiekszym konfliktem zbrojnym w dziejach ludzkosci przed wybuchem II wojny swiatowej. Toczyli ja ze soba: Ententa (Wielka Brytania, Francja, Rosja, a od 1917 roku takze USA) oraz Panstwa centralne (Cesarstwo Niemieckie, Austro-Wegry, Turcja i Bulgaria).

Przyczyny wybuchu

U zrodel konfliktu lezala rozgrywka mocarstw o kolonie, strefy wplywow i hegemoni w Europie. Rywalizowaly ze soba sojusze: Trojporozumienie (Francja, Rosja, Wielka Brytania) i Trojprzymierze (Niemcy, Austro-Wegry, Wlochy). Dochodzila do tego narastajaca rywalizacja niemiecko-brytyjska na morzu oraz konflikty narodowosciowe na Balkanach, czesto nazywane "beczke prochu".

Bezposrednim impulsem stalo sie zabojstwo arcyksiecia Franciszka Ferdynanda, nastepcy tronu Austro-Wegier, dokonane 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie przez serbskiego nacjonaliste Gavrilo Principa. Mechanizm sojuszy sprawil, ze po austriackim ultimatum dla Serbii i wypowiedzeniu wojny lawina deklaracji pchala kolejne panstwa do walki.

Przebieg dzialan

Niemcy zastosowaly plan Schlieffena, zakladajacy szybkie rozbicie Francji, a dopiero potem walki na wschodzie. Zostal on powstrzymany w bitwie nad Marna (wrzesien 1914). Front zachodni zamarl na niemal cztery lata w wojnie pozycyjnej: sploty okopow, drutow kolczastych i gniazd karabinow maszynowych. Krwawe ofensywy pod Verdun i nad Somma (1916) nie przyniosly po zadnej ze stron decydujacego przelomu.

Na wschodzie wojna mial bardziej ruchowy charakter. Bitwy pod Tannenbergiem i nad Mazurskimi Jeziorami (1914) zakonczyly sie kleska rosyjska, ale w tzw. wielkim odwrocie 1915 roku Panstwa centralne wyparly armie carskie daleko na wschod. Po rewolucji 1917 roku Rosja wycofala sie z wojny (pokoj brzeski, marzec 1918). Od 1917 roku po stronie Ententy wystapily Stany Zjednoczone, ktore dostarczyly swiezych sil i srodkow.

Ziemie polskie byly scena walk przez cala wojne. Choc Polska nie miala wtedy wlasnego panstwa, na froncie walczyli Polacy po obu stronach, a Legiony Jozefa Pilsudskiego znalazly sie w centrum wydarzen, ktore doprowadzily do odrodzenia Polski w 1918 roku.

Zakonczenie wojny

Ostatnia niemiecka ofensywa wiosenna 1918 roku nie przyniosla spodziewanego przelomu. Kontrofensywa aliantow i wyczerpanie Panstw centralnych przelamaly opor. 11 listopada 1918 roku w lesie compienskim podpisano rozejm, ktory o 11:00 czasu lokalnego zakonczyl dzialania wojenne. Dzien ten uznaje sie w Polsce za symbol odzyskania niepodleglosci.

Skutki

Wojna przyniosla smierc ponad 17 milionow ludzi i upadek czterech cesarstw: niemieckiego, austro-wegierskiego, rosyjskiego i osmanskiego. W Europie powstaly nowe panstwa, w tym Polska. Decyzje przyjeto na konferencji wersalskiej w 1919 roku, a jej postanowienia mialy w przyszlosci stac sie jednym ze zrodel kolejnego konfliktu swiatowego.

Zobacz tez

• II wojna swiatowa — kolejny wielki konflikt XX wieku.
• Cud nad Wisla — zwyciestwo, ktore zatrzymalo bolszewicka ekspansje.

Przypisy

II wojna swiatowa

II wojna swiatowa (1939–1945) byla najwieksza i najkrwawsza wojna w historii ludzkosci. Przeciw sobie stanely Aliansi, w tym Polska, Wielka Brytania, Francja, ZSRR, USA i Chiny, oraz Panstwa Osi: III Rzesza, Wlochy i Japonia. Wojna objela wszystkie kontynenty i wszystkie oceany.

Przyczyny

Dojscie Adolfa Hitlera do wladzy w Niemczech w 1933 roku przynioslo polityke rewizji traktatu wersalskiego, zbrojen zakazanych paktu i zaborow w Europie: anschluss Austrii (1938), rozbior Czechoslowacji (1938–1939). 23 sierpnia 1939 roku Niemcy i ZSRR podpisaly pakt Ribbentrop–Molotow z tajnym protokolem o podziale stref wplywow w Europie Wschodniej, w tym o rozbiorze Polski.

Wybuch: kampania wrzesniowa

Wojne rozpoczal bezprawny atak Niemiec na Polske 1 wrzesnia 1939 roku. Polacy bronili sie bohatersko: obrona Westerplatte, bitwa nad Bzura, obrona Warszawy. Wykorzystujac taktyke "blitzkriegu" (wojny blyskawicznej), Niemcy lamali polski opor, a 17 wrzesnia od wschodu wkroczyla Armia Czerwona, zgodnie z tajnym protokolem paktu. Polska kapitalowala, ale nigdy nie skapitulowala — walke kontynuowaly rzad na uchodzstwie, Polskie Sily Zbrojne na Zachodzie i panstwowe podziemne panstwo (Polskie Panstwo Podziemne). Wielka Brytania i Francja wypowiedzialy Niemcom wojne 3 wrzesnia 1939 roku.

Wojna w Europie

W latach 1940–1941 Panstwa Osi odniosly seria oszalamiajacych zwyciestw: upadek Francji (1940), bitwa o Anglie, kampania na Balkanach i na Krecie. 22 czerwca 1941 roku rozpoczol sie atak na ZSRR (operacja Barbarossa). Po poczatkowych sukcesach front wschodni stanal pod oblezeniem Stalingradu i Leningradu. Przelomem wojny w Europie stala sie bitwa pod Stalingradem (1942–1943) i bitwa na Luku Kurskim (1943).

Przelom nastapil w 1944 roku. 6 czerwca 1944 roku (dzien D) alianci wyladowali w Normandii, otwierajac wreszcie drugi front w Europie Zachodniej. Sfbijajace sie ofensywy ze wschodu i zachodu zlamaly Rzesze. 8 maja 1945 roku III Rzesza podpisala bezwarunkowa kapitulacje. Wojna w Europie pozostawila po sobie gwaltowna ekspansje i masowe zbrodnie ludobojstwa: Holocaust — zaglade europejskich Zydow, Romow i innych narodow, w tym Polakow.

Wojna na Pacyfiku

Azjatycki teatr dzialan otworzyl japonski atak na flote amerykanska w Pearl Harbor (7 grudnia 1941 roku). Japonia zdobyla w 1942 roku ogromne tereny Azji i wysp Pacyfiku, ale po bitwach pod Midway (1942) i Guadalcanal inicjatywa przeszla na aliantow. W 1944–1945 roku Amerykanie przelamali japonska obrone w drodze do archipelagu japonskiego.

Polska w II wojnie swiatowej

Polska zaplacila najwyzsza cene wsrod wszystkich panstw. Zginelo ok. 6 milionow obywateli, w tym miliony obywateli zydowskiego pochodzenia. Polacy walczyli pod Monte Cassino (1944), w bitwie o Anglie, w Narwiku i na stepach Rosji. Wybuchly powstania: w getcie warszawskim (1943) i warszawskie Powstanie (sierpien-pazdziernik 1944). Zamordowanych zostalo tez polskich oficerow w Katyniu (1940). Zbrodniczy system obozow koncentracyjnych, w tym Auschwitz-Birkenau, stal sie symbolem holokaustu.

Zakonczenie wojny

Po kapitulacji Niemiec (8/9 maja 1945) pozostala Japonia. Aby zlamac jej upor, USA uzyly bomby atomowej na Hiroszime (6 sierpnia 1945) i Nagasaki (9 sierpnia 1945). Japonia skapitulowala 2 wrzesnia 1945 roku, co uznaje sie za koniec II wojny swiatowej.

Skutki

Wojna zmienila uklad sil na swiecie. Powstala Organizacja Narodow Zjednoczonych, zaczela sie zimna wojna miedzy Wschodem a Zachodem, a Europe podzielila "zelazna kurtyna". Straszliwe doswiadczenia wojny staly sie fundamentem deklaracji praw czlowieka.

Zobacz tez

• I wojna swiatowa — wydarzenia, z ktorych wyrosla II wojna.
• Cud nad Wisla — wojna polsko-bolszewicka i powstrzymanie sowieckiej ekspansji.

Przypisy